तंत्रज्ञान – तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे ऑनलाइन व्यवहार सोपे झाले आहेत. मात्र, याच तंत्रज्ञानाचा गैरवापर करून नागरिकांची फसवणूक करण्याचे प्रकारही समोर येत आहेत. आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) मदतीने एखाद्या व्यक्तीच्या आवाजाची हुबेहूब नक्कल करणे शक्य झाले आहे. या तंत्रज्ञानाला ‘AI व्हॉइस क्लोनिंग’ असे म्हणतात. त्यामुळे फोनवर ओळखीच्या व्यक्तीचा आवाज ऐकूनही कोणताही आर्थिक व्यवहार करण्यापूर्वी सावध राहणे आवश्यक आहे. (ओटीपी न देता बँक खाते रिकामे, वाचा हि बातमी)
काय आहे AI व्हॉइस क्लोनिंग?
AI व्हॉइस क्लोनिंग म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने एखाद्या व्यक्तीच्या आवाजासारखा कृत्रिम आवाज तयार करणे. संबंधित व्यक्तीच्या आवाजाचे नमुने वापरून AI तिच्या बोलण्याची शैली, उच्चार आणि आवाजाची वैशिष्ट्ये अनुकरण करू शकते.
सोशल मीडिया व्हिडिओ, सार्वजनिक भाषणे किंवा इतर ध्वनिमुद्रणांमधून उपलब्ध झालेल्या आवाजाचा काही प्रकरणांमध्ये गैरवापर होऊ शकतो. मात्र, आवाजाची नक्कल तयार करण्यासाठी किती नमुने आवश्यक आहेत, हे वापरल्या जाणाऱ्या तंत्रज्ञानावर अवलंबून असते.
आवाजाची नक्कल करून कशी होऊ शकते फसवणूक?
समजा, एखाद्या व्यक्तीला फोन येतो. समोरून तिच्या मुलाचा किंवा जवळच्या नातेवाइकाचा आवाज ऐकू येतो. फोन करणारी व्यक्ती अपघात झाल्याचे किंवा तातडीने पैशांची गरज असल्याचे सांगते. घाई आणि भावनिक दबावामुळे संबंधित व्यक्ती खात्री न करता पैसे पाठवू शकते.
अशा प्रकारच्या फसवणुकीत AI ने तयार केलेला आवाज वापरला जाऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक संशयास्पद फोनमागे AI व्हॉइस क्लोनिंगच असते असे नाही. त्यामुळे कोणत्याही अनोळखी आर्थिक मागणीची स्वतंत्र पडताळणी करणे महत्त्वाचे आहे.
AI व्हॉइस क्लोनिंगपासून बचाव कसा कराल?
१. दुसऱ्या क्रमांकावर फोन करा: फोनवरील व्यक्तीने पैशांची मागणी केल्यास कॉल बंद करून तिच्या नेहमीच्या क्रमांकावर संपर्क साधा.
२. कुटुंबासाठी सांकेतिक शब्द ठरवा: आपत्कालीन परिस्थितीत ओळख पटवण्यासाठी कुटुंबातील सदस्यांमध्ये खास शब्द किंवा प्रश्न निश्चित करा. हा शब्द इतरांसोबत शेअर करू नका.
३. घाईघाईने पैसे पाठवू नका: अपघात, अटक किंवा वैद्यकीय आणीबाणीचे कारण सांगून तातडीने पैसे मागितल्यास आधी खात्री करा.
४. वैयक्तिक माहिती जपून शेअर करा: सोशल मीडियावर सार्वजनिकपणे उपलब्ध असलेल्या आवाजाच्या नमुन्यांचा गैरवापर होऊ शकतो. त्यामुळे गोपनीयतेची काळजी घ्या.
फसवणूक झाल्यास काय करावे?
आर्थिक सायबर फसवणूक झाल्यास त्वरित बँकेशी संपर्क साधा आणि भारताच्या राष्ट्रीय सायबर गुन्हे हेल्पलाइन क्रमांक १९३० वर तक्रार नोंदवा. तसेच अधिकृत पोर्टल cybercrime.gov.in वर तक्रार दाखल करता येते.
एकंदरीत, AI व्हॉइस क्लोनिंगमुळे आवाजावरून व्यक्तीची ओळख पटवण्याबाबत अधिक सावध राहण्याची गरज निर्माण झाली आहे. फोनवरील आवाज ओळखीचा वाटला, तरी पैशांची मागणी किंवा संवेदनशील माहिती विचारली जात असल्यास स्वतंत्र पडताळणी करा. तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर आणि जागरूकता हीच अशा फसवणुकीपासून बचावाची महत्त्वाची साधने आहेत.
प्रकाश हांडे हे News34.in चे संपादक असून चंद्रपूर, गडचिरोली व विदर्भातील राजकारण, गुन्हेगारी, सामाजिक आणि स्थानिक घडामोडींवर वृत्तांकन करतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील अनेक वर्षांचा अनुभव असून ते डिजिटल न्यूज आणि तपास वृत्तांकनात सक्रिय आहेत.
