cheese analogue : चंद्रपूर – राज्यातील काही रेस्टॉरंट्स, हॉटेल्स, केटरर्स आणि फास्ट फूड विक्रेत्यांकडून अन्नपदार्थ तयार करताना पनीरऐवजी मोठ्या प्रमाणावर ‘चीज ॲनालॉग’ चा वापर केला जात असल्याचे समोर आले आहे. पनीर आणि चीज ॲनालॉग हे दोन्ही पूर्णपणे वेगवेगळे पदार्थ असून त्यांचे पोषणमूल्यही भिन्न आहे. मात्र, याबाबत ग्राहकांना कोणतीही पूर्वकल्पना दिली जात नसल्याने त्यांची मोठ्या प्रमाणात दिशाभूल आणि फसवणूक होत असल्याच्या तक्रारी प्राप्त झाल्या आहेत. (चालू कुलरमध्ये पाणी भरताय, थांबा आधी हे वाचा)
या पार्श्वभूमीवर अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) राज्यातील सर्व हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंट्सना कडक निर्देश दिले असून, जर खाद्यपदार्थांमध्ये चीज ॲनालॉगचा वापर केला जात असेल, तर त्याची माहिती मेन्युकॉर्डवर किंवा हॉटेलच्या दर्शनी भागात स्पष्टपणे लिहिणे बंधनकारक केले आहे. पनीर हा प्रामुख्याने दुधापासून तयार केला जाणारा अस्सल डेअरी पदार्थ आहे, तर दुसरीकडे चीज ॲनालॉग हा दुधाव्यतिरिक्त खाद्यतेल, स्टार्च आणि फूड ॲडिटिव्ह्जचा वापर करून बनवला जातो.
cheese analogue वापरावर FDA चे नवे नियम
अन्न सुरक्षा व मानके अधिनियम २००६ नुसार चीज ॲनालॉगच्या उत्पादनावर किंवा विक्रीवर बंदी नसली, तरी ग्राहक जे अन्न खात आहेत त्यातील घटकांची माहिती मिळणे हा त्यांचा हक्क आहे. अन्न सुरक्षा व मानके नियम २०२० नुसार अन्न व्यवसायिकांनी ग्राहकांना पोषण आणि घटकांची योग्य माहिती देणे कायद्याने बंधनकारक आहे.
त्यामुळे आता राज्यातील सर्व पनीर व चीज ॲनालॉग उत्पादकांना त्यांच्या विक्रीच्या बिलावर या घटकांचा स्पष्ट उल्लेख करावा लागणार आहे. तसेच हॉटेल्स आणि केटरर्सना त्यांच्या मेन्युकॉर्ड किंवा इलेक्ट्रॉनिक डिस्प्ले बोर्डवर ‘चीज ॲनालॉग’ चा वापर केल्याचे उघडपणे जाहीर करावे लागेल.
या नियमांची अंमलबजावणी करण्यासाठी प्रशासनाने १ मे २०२६ ही अंतिम मुदत दिली असून, त्यानंतरही ज्या आस्थापना या नियमांचे उल्लंघन करताना आढळतील, त्यांच्यावर अन्न सुरक्षा व मानके कायद्यांतर्गत अत्यंत कठोर कायदेशीर कारवाई करण्याचे आदेश अन्न व औषध प्रशासनाच्या सर्व सहआयुक्तांना देण्यात आले आहेत. या महत्त्वपूर्ण निर्णयाची सर्वसामान्यांमध्ये जनजागृती व्हावी आणि ग्राहकांची फसवणूक थांबावी यासाठी जिल्हा प्रशासनानेही सक्रिय होणे गरजेचे आहे.
याकरिता जिल्ह्यातील उपविभागीय दंडाधिकारी, तहसीलदार, मंडळ अधिकारी आणि ग्राम महसूल अधिकारी यांच्यासह सर्वच प्रशासकीय यंत्रणांना पनीर आणि चीज ॲनालॉग संदर्भातील नियमांची सविस्तर माहिती देण्याच्या सूचना अन्न व औषध प्रशासन विभागाचे अन्न सुरक्षा आयुक्त श्रीधर डुबे – पाटील यांनी दिल्या आहेत.
पनीर आणि चीज ॲनालॉग (Cheese Analog) या दोन्ही पदार्थांमध्ये मूळ घटक, बनवण्याची पद्धत आणि आरोग्याच्या दृष्टीने मोठा फरक आहे. हा फरक खालील मुद्द्यांच्या आधारे समजून घेता येईल:
- उत्पादनाचा स्रोत (मूळ घटक): पनीर हा १००% दुधापासून तयार केला जाणारा शुद्ध डेअरी पदार्थ आहे. याउलट, चीज ॲनालॉग हा दुधाव्यतिरिक्त वनस्पती तेल (खाद्यतेल), स्टार्च आणि फूड ॲडिटिव्ह्ज (मिश्रणे) वापरून कृत्रिमरीत्या तयार केला जातो.
- किंमत आणि खर्च: पनीर बनवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर शुद्ध दुधाची गरज असल्याने त्याची किंमत जास्त असते. चीज ॲनालॉग बनवण्यासाठी स्वस्त वनस्पती तेल आणि स्टार्च वापरला जात असल्यामुळे तो पनीरच्या तुलनेत खूपच स्वस्त पडतो.
- पोषणमूल्य (Nutrition Value): पनीरमध्ये दुधामुळे मिळणारे उच्च दर्जाचे प्रोटीन (प्रथिने), कॅल्शियम आणि फॅट्स नैसर्गिक स्वरूपात असतात, जे शरीरासाठी फायदेशीर असतात. चीज ॲनालॉगमध्ये प्रोटीनचे प्रमाण खूप कमी किंवा नगण्य असते आणि यात कार्बोहायड्रेट्स व वनस्पती फॅट्स जास्त असतात.
- आरोग्यावरील परिणाम: पनीर हे आरोग्यासाठी पौष्टिक मानले जाते. याउलट, चीज ॲनालॉगमध्ये हायड्रोजनेटेड फॅट्स किंवा पाम ऑईलचा वापर केला जात असल्यास, त्याचे अतिसेवन आरोग्यासाठी, विशेषतः हृदयासाठी हानिकारक ठरू शकते.
- ग्राहकांची फसवणूक: दिसायला आणि चवीला दोन्ही पदार्थ सारखेच वाटू शकतात, ज्यामुळे अनेक हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंट्स ग्राहकांना पनीर सांगून स्वस्त चीज ॲनालॉग खाऊ घालतात, ज्यामुळे ग्राहकांची आर्थिक व आरोग्याची फसवणूक होते.