ताडोबाच्या बफर गावांत ‘तारू उद्यान’ का उभारले?

चंद्रपूर: Taru Udyan Tadoba या समुदाय-आधारित उपक्रमाला ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाने सुरुवात केली आहे. संवर्धन, पर्यावरण शिक्षण आणि समुदाय कल्याण ही या उपक्रमाची प्रमुख उद्दिष्टे आहेत. भामडेली आणि हळदीसह बफर क्षेत्रातील काही गावांमध्ये तारू उद्याने उभारण्यात आली आहेत.

आणखी काही गावांमध्ये उद्याने उभारण्याचे काम सुरू आहे. ताडोबा बफर क्षेत्रातील सर्व गावांमध्ये तारू उद्याने उभारण्याचे अंतिम उद्दिष्ट आहे. मुलांसाठी सुरक्षित मनोरंजनाची जागा, पर्यावरण शिक्षण आणि मानव-वन्यजीव सहअस्तित्वाला चालना देण्याचा प्रयत्न या माध्यमातून केला जात आहे. (सावलीत वाघाची दहशत, वाचा मानव वन्यजीव संघर्षाची बातमी)

ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प हा भारतातील प्रमुख व्याघ्र अधिवासांपैकी एक असून, येथे अत्यंत समृद्ध जैवविविधता आढळते. बफर क्षेत्र आणि परिसरात शंभरहून अधिक गावे असून, या गावांतील लोक आणि वन्यजीव एकाच भूप्रदेशात वावरतात. वाघ, बिबट्या, अस्वल, गौर आणि इतर वन्यजीवांच्या संख्येत वाढ होत असताना, वन्यप्राणी गावांलगतच्या भागांमध्येही अधिक प्रमाणात वावरू लागले आहेत.

अनेक गावांमध्ये वन्यप्राण्यांशी होणाऱ्या संभाव्य सामने आणि भटक्या कुत्र्यांकडून होणाऱ्या हल्ल्यांमुळे पालक आपल्या मुलांना मोकळ्या जागेत खेळण्यासाठी पाठविण्यास तयार नसतात. परिणामी, मैदानी मनोरंजन, शारीरिक हालचाल, सामाजिक संवाद आणि निसर्गाविषयी शिकण्याच्या संधी अधिकाधिक मर्यादित झाल्या आहेत.

ज्येष्ठ नागरिकांनाही अशाच आव्हानांचा सामना करावा लागत असून, मनोरंजन आणि सामाजिक संवादासाठी सुरक्षित व आरामदायी सार्वजनिक जागांची उपलब्धता मर्यादित आहे.

Taru Udyan Tadoba उपक्रम नेमका काय आहे?

या नव्याने निर्माण होत असलेल्या गरजा लक्षात घेऊन, ताडोबाने तारू उद्यान ही सुरक्षित, कुंपणयुक्त सामुदायिक जागेची संकल्पना मांडली आहे, जी मनोरंजनासोबत निसर्ग शिक्षण आणि संवर्धनाविषयी जनजागृती यांचा समन्वय साधते. या उपक्रमाला तारू देवाच्या नावावरून नाव देण्यात आले आहे. तारू देव हे जंगलांचे पौराणिक संरक्षक मानले जातात आणि त्यांच्याच नावावरून ताडोबा हे नाव पडल्याचे मानले जाते. त्यामुळे प्रत्येक ‘तारू उद्यान’ हे लोक आणि निसर्ग यांच्यातील सुसंवादी संबंधाचे प्रतीक असून, ते ताडोबा भूप्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख आणि पारंपरिक वारसाही जतन करते.

मुलांसाठी सुरक्षित जागा आणि पर्यावरण शिक्षण

‘तारू उद्यान’ उपक्रमांतर्गत मुलांसाठी आणि कुटुंबांसाठी सुरक्षित मनोरंजनाच्या जागा निर्माण करणे, वन्यजीवांच्या गावांजवळील हालचालींशी संबंधित धोका कमी करणे, पर्यावरण शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे, जंगल आणि पाणथळ क्षेत्रांप्रती जबाबदारीची भावना निर्माण करणे, ज्येष्ठ ग्रामस्थांसाठी सुलभ जागा उपलब्ध करून देणे आणि मानव-वन्यजीव सहअस्तित्व अधिक दृढ करणे, अशा अनेक सामाजिक आणि संवर्धनविषयक आव्हानांना एकाच वेळी संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

प्रत्येक तारू उद्यान संबंधित ग्रामपंचायतीने ग्राम पर्यावरण विकास समितीच्या (VEDC) सल्लामसलतीने निश्चित केलेल्या सामुदायिक जमिनीवर विकसित केले जात आहे. या उद्यानांमध्ये सुरक्षिततेसाठी चेन-लिंक कुंपण, प्रवेशद्वार, मुलांसाठी खेळाची साधने, चालण्यासाठी पायवाटा, बसण्यासाठी बाके, सौर प्रकाश व्यवस्था, स्थानिक वृक्ष आणि झुडपांच्या प्रजातींच्या माध्यमातून सुशोभीकरण, कचरापेट्या आणि पर्यावरणविषयक माहिती फलक अशा सुविधांचा समावेश केला जात आहे.

‘फ्रेंड्स ऑफ तारू’ बाल क्लबची भूमिका

या उपक्रमाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे प्रत्येक सहभागी गावात ‘फ्रेंड्स ऑफ तारू’ बाल क्लबची स्थापना करणे. स्थानिक शालेय विद्यार्थ्यांचा समावेश असलेले हे क्लब तरुण समुदाय सदस्यांना संवर्धन आणि पर्यावरणविषयक उपक्रमांमध्ये सक्रियपणे सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करतील.

फ्रेंड्स ऑफ तारू क्लबचे सदस्य उद्यानांची देखभाल करण्यास मदत करतील, वनस्पतींना संरक्षण व पाणी देतील, स्वच्छता मोहिमांमध्ये सहभागी होतील, जागतिक पर्यावरण दिन, वन्यजीव सप्ताह आणि वसुंधरा दिन यांसारखे प्रसंग साजरे करतील, पक्षीनिरीक्षण आणि निसर्गभ्रमंतीमध्ये सहभागी होतील आणि आपल्या गावांमध्ये संवर्धनाचे युवा राजदूत म्हणून कार्य करतील.

ग्रामपंचायती, ग्राम पर्यावरण विकास समित्या, फ्रेंड्स ऑफ तारू बाल गट यांचा सक्रिय सहभाग आणि मालकीभाव तसेच ताडोबाच्या क्षेत्रीय कर्मचाऱ्यांकडून नियमित देखरेख यांच्या माध्यमातून तारू उद्यानांची दीर्घकालीन शाश्वतता सुनिश्चित केली जाईल. सामुदायिक वृक्षारोपण मोहिमा आणि गावातील संस्था तसेच विविध विभागांच्या समन्वयातून वार्षिक देखभाल केल्यामुळे हा उपक्रम अधिक बळकट होईल.

तारू उद्यानाच्या माध्यमातून ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प वन्यजीव आणि जंगलांच्या संरक्षणापलीकडे जाणारे संवर्धनाचे एक नवे प्रारूप निर्माण करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. मुलांसाठी आणि समुदायांसाठी सुरक्षित जागा उपलब्ध करून देतानाच निसर्ग आणि जैवविविधतेविषयी आस्था निर्माण करून, वन्यजीवांसोबत आपले भूप्रदेश सामायिक करणाऱ्या गावांमधून संवर्धनाच्या पुढील पिढीतील नेतृत्वाची जडणघडण करण्याचे या उपक्रमाचे उद्दिष्ट आहे.

डॉ. प्रभू नाथ शुक्ला, क्षेत्र संचालक, ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प यांचे मनोगत:
“मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यासोबतच समुदाय आणि वन प्रशासन यांच्यातील संबंध अधिक दृढ करण्याच्या दिशेने तारू उद्यान हे एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. माहितीपूर्ण, जागरूक आणि सक्रिय स्थानिक समुदायांच्या सहकार्याने ताडोबाची जंगले आणि वन्यजीवांचे भविष्य सुनिश्चित करण्यासही हा उपक्रम मदत करेल.”